Dự án có hạng mục xây dựng lớn, nhất là dự án thu hút nhiều lao động từ nơi khác đến, có thể làm tăng rủi ro bóc lột, lạm dụng tình dục với người dân địa phương và quấy rối tình dục tại nơi làm việc. Tháng 02/2020, Ngân hàng Thế giới ban hành ấn bản 2 của Hướng dẫn thực hành tốt về phòng ngừa và ứng phó với SEA/SH trong dự án đầu tư có hạng mục xây dựng lớn; ấn bản 1 (2018) mang tên hướng dẫn về bạo lực trên cơ sở giới. ADB cũng có hướng dẫn tương tự cho các dự án do ADB tài trợ.
Phân biệt SEA và SH
- Bóc lột và lạm dụng tình dục (SEA) xảy ra với người dân, người hưởng lợi của dự án, khi người làm việc cho dự án lợi dụng vị thế, quyền lực hoặc việc tiếp cận hàng hóa, dịch vụ của dự án.
- Quấy rối tình dục (SH) xảy ra giữa những người làm việc cho dự án, như nhân viên của cùng nhà thầu hoặc nhà thầu phụ.
Đánh giá rủi ro
Ngân hàng Thế giới dùng công cụ đánh giá rủi ro SEA/SH và xếp hạng rủi ro theo bốn mức: thấp, trung bình, đáng kể và cao. Mức rủi ro được xác định từ giai đoạn đề xuất dự án và cập nhật trước khi thẩm định; có thể nâng mức nếu điều kiện địa phương đòi hỏi. Bên vay đánh giá thêm qua tham vấn cộng đồng và đánh giá môi trường, xã hội; trong đó, dòng lao động nhập cư là yếu tố quan trọng. Hướng dẫn lưu ý không thực hiện khảo sát tỷ lệ bạo lực giới chỉ để đánh giá rủi ro dự án, và khi tham vấn không hỏi trực tiếp cá nhân về trải nghiệm của chính họ.
Biện pháp chính
- Bộ quy tắc ứng xử: mọi người có mặt tại công trường ký, được tập huấn; nội dung được phổ biến cho người lao động và cộng đồng.
- Khung trách nhiệm và ứng phó: quy định cách tiếp nhận, xác minh, xử lý kỷ luật phù hợp pháp luật lao động, chuyển gửi hỗ trợ và bảo mật thông tin.
- Kế hoạch hành động phòng ngừa và ứng phó SEA/SH cho dự án rủi ro trung bình trở lên.
- Cơ chế khiếu nại có nhiều kênh tiếp nhận, quy trình riêng cho SEA/SH, lấy người bị hại làm trung tâm, bảo mật và tôn trọng quyết định của họ.
- Lập danh sách đơn vị cung cấp dịch vụ hỗ trợ (y tế, tâm lý, pháp lý) và quy trình chuyển gửi.
- Hồ sơ mời thầu và hợp đồng nêu rõ yêu cầu SEA/SH và bộ quy tắc ứng xử; dự trù kinh phí; nhà thầu nộp kế hoạch quản lý môi trường và xã hội của nhà thầu (C-ESMP).
- Giám sát: đội tư vấn giám sát có chuyên gia xã hội am hiểu về giới; dự án rủi ro đáng kể hoặc cao nên có bên giám sát độc lập.
- Tại công trường: khu vệ sinh, sinh hoạt riêng cho nam và nữ, có khóa và đủ ánh sáng; biển báo cấm SEA/SH.
Gắn với pháp luật Việt Nam
Bộ luật Lao động số 45/2019/QH14 đã quy định cấm quấy rối tình dục tại nơi làm việc và yêu cầu nội quy lao động có nội dung phòng, chống quấy rối tình dục. Các yêu cầu của nhà tài trợ bổ sung thêm nghĩa vụ đối với nhà thầu và cơ chế ứng phó trong phạm vi dự án.